HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TẾ “QUAN HỆ ĐÔNG - TÂY TRONG TIẾN TRÌNH HIỆN ĐẠI HÓA”: THÚC ĐẨY ĐỐI THOẠI HỌC THUẬT VÀ MỞ RỘNG HƯỚNG NGHIÊN CỨU LIÊN NGÀNH

Từ 8h00 đến 12h00 ngày 30/5/2026, tại phòng E304, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, Hội thảo khoa học quốc tế “Quan hệ Đông - Tây trong tiến trình hiện đại hóa” đã được tổ chức thành công với sự tham dự của đông đảo các nhà khoa học, giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên và sinh viên đến từ Việt Nam và Trung Quốc.

Hội thảo do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN) phối hợp với Đại học Sư phạm Hoa Đông (Trung Quốc) tổ chức. Trong đó, Khoa Lịch sử và Văn hóa là đơn vị đầu mối chuyên môn, trực tiếp đảm nhiệm công tác xây dựng chương trình học thuật, kết nối các diễn giả, điều phối nội dung chuyên môn và tổ chức Hội thảo.

Đây là diễn đàn khoa học quốc tế có ý nghĩa nhằm thúc đẩy trao đổi học thuật về lịch sử giao lưu Đông - Tây, những quá trình tiếp xúc, tương tác và tiếp biến văn hóa giữa các quốc gia và khu vực, đồng thời nhìn nhận lại các động lực, đặc trưng và con đường hiện đại hóa ở Việt Nam và Đông Á từ góc độ lịch sử, văn hóa và quan hệ quốc tế.

1. Giao thương, ngoại giao và giao lưu văn hóa trong lịch sử Đông Á

Phiên làm việc thứ nhất của Hội thảo với chủ đề “Giao thương, ngoại giao và giao lưu văn hóa” đã tập trung vào những vấn đề lịch sử khu vực, các mạng lưới giao lưu và kết nối xuyên biên giới trong không gian Đông Á.

Mở đầu phiên họp, GS. Vương Kim Phong trình bày tham luận “Đời sống của người đi thuyền thời Tiền Tần”. Trên cơ sở khai thác các nguồn sử liệu và tư liệu khảo cổ học, báo cáo đã tái hiện đời sống vật chất, sinh hoạt kinh tế và môi trường văn hóa của các cộng đồng cư dân gắn với hoạt động giao thông đường thủy trong lịch sử Trung Hoa cổ đại, qua đó cho thấy vai trò quan trọng của các tuyến giao thông thủy đối với sự hình thành và phát triển các mối liên hệ kinh tế, văn hóa từ rất sớm.

Trong tham luận “Đô thị, thương cảng và các hoạt động kinh tế đối ngoại thời Trần”, GS.TS. Nguyễn Văn Kim đã làm rõ vai trò trung tâm của kinh đô Thăng Long trong mạng lưới kinh tế đối ngoại của Đại Việt thời Trần. Trên cơ sở phân tích mối liên hệ giữa Thăng Long với các trung tâm kinh tế như Thiên Trường, thương cảng Vân Đồn và các cảng vùng Nghệ - Tĩnh, báo cáo cho thấy sự hình thành của một hệ thống kinh tế đối ngoại năng động, đa tuyến và hiệu quả. Nghiên cứu đồng thời khẳng định tư duy cởi mở của vương triều Trần trong việc thúc đẩy giao thương quốc tế, qua đó góp phần nâng cao vị thế của Đại Việt trong khu vực Đông Á thời trung đại.

Từ góc nhìn lịch sử tôn giáo và quan hệ quốc tế, PGS. Trương Duệ giới thiệu nghiên cứu “Vượt qua hệ thống bảo trợ: Thánh bộ Truyền bá Đức tin và các tài liệu bảo trợ của Bồ Đào Nha tại Trung Quốc thời Cận đại”. Tham luận đã góp phần làm sáng tỏ những chuyển biến trong hoạt động truyền giáo Công giáo cũng như mối quan hệ giữa quyền lực tôn giáo và quyền lực chính trị trong tiến trình giao lưu Đông - Tây.

Khép lại phiên thứ nhất, TS. Đỗ Thị Hương Thảo trình bày tham luận “Giáo dục Việt Nam thế kỷ XIX trước sự tác động của văn minh phương Tây: Khủng hoảng hệ hình và bài học về thời cơ hội nhập”. Từ góc nhìn tiếp biến văn hóa và chuyển đổi hệ hình, tham luận phân tích những tác động của văn minh phương Tây đối với nền giáo dục Nho học Việt Nam thế kỷ XIX. Nghiên cứu cho thấy sự chậm trễ trong cải cách và những hạn chế của hệ thống khoa cử truyền thống trước yêu cầu đổi mới đã dẫn đến tình trạng khủng hoảng giáo dục và bỏ lỡ cơ hội hội nhập. Từ trường hợp lịch sử này, tác giả nhấn mạnh ý nghĩa của việc chủ động đổi mới tư duy và nắm bắt thời cơ để thích ứng với những biến đổi của thời đại.

Các tham luận của phiên thứ nhất cho thấy giao lưu Đông - Tây là một quá trình lịch sử lâu dài, đa tầng và đa chiều, tác động mạnh mẽ đến đời sống kinh tế, văn hóa, tôn giáo và giáo dục của các quốc gia trong khu vực. Những nghiên cứu này góp phần nhận diện rõ hơn các động lực thúc đẩy sự hình thành và phát triển của các mạng lưới kết nối khu vực và liên khu vực trong lịch sử.

2. Đối diện với phương Tây và những con đường hiện đại hóa ở Việt Nam

Phiên làm việc thứ hai với chủ đề “Đối diện với phương Tây, hiện đại hóa và di sản đương đại” tập trung vào những phản ứng, lựa chọn và biến đổi của xã hội Việt Nam trong quá trình tiếp xúc với phương Tây cũng như các vấn đề lý luận liên quan đến hiện đại hóa.

Mở đầu phiên họp, TS. Tiền Thắng Hoa trình bày tham luận “Phái bộ Phan Thanh Giản sang Pháp năm 1863 và vấn đề sửa đổi Hòa ước Nhâm Tuất”, phân tích nỗ lực của triều Nguyễn trong việc sử dụng con đường ngoại giao để sửa đổi Hòa ước Nhâm Tuất và thu hồi ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ đã nhượng cho Pháp. Trên cơ sở khai thác các nguồn tư liệu Việt Nam và Pháp, tham luận cho thấy sứ bộ Phan Thanh Giản không chỉ phản ánh những cố gắng ban đầu của Việt Nam trong việc tham gia vào trật tự quốc tế hiện đại, mà còn đánh dấu sự chuyển biến trong nhận thức của giới sĩ phu Nguyễn trước nền văn minh phương Tây. Nghiên cứu đồng thời chỉ ra những khác biệt trong tư duy ngoại giao giữa triều Nguyễn và chính quyền thực dân Pháp, qua đó lý giải nguyên nhân thất bại của nỗ lực sửa đổi hòa ước cũng như những thách thức mà Việt Nam phải đối mặt trong quá trình chuyển đổi từ trật tự triều cống truyền thống sang hệ thống quan hệ quốc tế hiện đại.

Tiếp theo, TS. Hoàng Thị Hồng Nga trình bày tham luận “Giao lưu Đông - Tây trong giáo dục ở Việt Nam thời thuộc địa: Trường hợp Đại học Đông Dương và di sản học thuật cho Việt Nam hiện đại”. Thông qua trường hợp Đại học Đông Dương (1906-1945), tham luận phân tích quá trình tiếp xúc, chuyển giao và tiếp biến tri thức Đông - Tây trong lĩnh vực giáo dục đại học. Nghiên cứu cho thấy, bên cạnh vai trò là một thiết chế phục vụ bộ máy cai trị thuộc địa, Đại học Đông Dương còn là không gian giao thoa văn hóa và học thuật, góp phần du nhập các ngành khoa học hiện đại, hình thành đội ngũ trí thức Tây học và đặt nền móng cho mô hình giáo dục đại học Việt Nam hiện đại sau năm 1945.

Trong tham luận “Tầm nhìn của Việt Nam về hiện đại hóa: Một lịch sử tư tưởng về các con đường hiện đại hóa cạnh tranh nhau ở Việt Nam thế kỷ XX”, ThS. NCS. Trần Thị Hoa và TS. Hồ Thành Tâm đã tiếp cận hiện đại hóa như một diễn ngôn tư tưởng, thông qua phân tích các quan điểm của Phạm Quỳnh, Phan Châu Trinh, Hồ Chí Minh, Ngô Đình Diệm và Võ Văn Kiệt. Nghiên cứu cho thấy Việt Nam không tiếp nhận thụ động các mô hình hiện đại hóa từ phương Tây mà đã hình thành nhiều cách diễn giải và lựa chọn phát triển khác nhau tùy theo bối cảnh lịch sử. Qua đó, tham luận góp phần làm rõ sự đa dạng, kế thừa và cạnh tranh giữa các tầm nhìn về con đường hiện đại hóa của Việt Nam trong thế kỷ XX.

Ở góc độ lý luận, trong tham luận “Từ ý thức hệ đến bản sắc: Các diễn ngôn đương đại về văn minh”, TS. Nguyễn Hữu Mạnh đã phân tích sự biến đổi của khái niệm “văn minh” trong nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn. Từ việc khảo sát các trường hợp như Nga, Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ và Ấn Độ, tham luận cho thấy văn minh ngày nay không chỉ là một khái niệm học thuật mà còn được sử dụng như một diễn ngôn chính trị và bản sắc nhằm khẳng định vị thế quốc gia, định hình các thực hành chính trị và tham gia vào quá trình tái cấu trúc trật tự thế giới đương đại.

Tiếp đó, GS. Từ Kế Linh giới thiệu nghiên cứu “Hình ảnh các quốc gia Đông Nam Á trong giáo dục lịch sử trung học: Nghiên cứu so sánh dựa trên sách giáo khoa Trung Quốc và nước ngoài”, phân tích cách thức kiến tạo hình ảnh Đông Nam Á trong sách giáo khoa lịch sử của Trung Quốc, các quốc gia Đông Nam Á và một số nước phương Tây. Nghiên cứu cho thấy mỗi hệ thống giáo dục phản ánh những cách tiếp cận, mục tiêu và giá trị khác nhau khi trình bày lịch sử khu vực. Trong khi sách giáo khoa Trung Quốc nhấn mạnh tiến trình chống chủ nghĩa thực dân, giao lưu văn minh và phát triển hòa bình, sách giáo khoa các nước Đông Nam Á chú trọng xây dựng bản sắc dân tộc và vai trò chủ thể lịch sử của khu vực. Tham luận đồng thời khẳng định tầm quan trọng của việc xây dựng cách tiếp cận lịch sử khách quan, đa chiều và cân bằng giữa góc nhìn quốc gia với tầm nhìn toàn cầu trong giáo dục lịch sử hiện nay.

Khép lại phiên làm việc, TS. Đinh Thị Thùy Hiên trình bày tham luận “Sử học miền Nam Việt Nam (1954-1975) trong quá trình hiện đại hóa sử học Việt Nam: Nhìn từ ba cuốn giáo trình phương pháp luận sử học”. Thông qua việc phân tích các công trình phương pháp luận sử học tiêu biểu của Nguyễn Phương, Châu Long - Lê Kim Ngân và Nguyễn Thế Anh, tham luận đã làm rõ diện mạo học thuật của sử học miền Nam trong bối cảnh hiện đại hóa. Nghiên cứu cho thấy, mặc dù tiếp thu mạnh mẽ các lý thuyết và phương pháp sử học Âu - Mỹ, đặc biệt là ảnh hưởng của học thuật Hoa Kỳ, sử học miền Nam vẫn kế thừa những nền tảng của truyền thống sử học Việt Nam và Á Đông. Đây là minh chứng sinh động cho quá trình giao lưu, tiếp biến giữa các truyền thống học thuật Đông và Tây trong tiến trình hiện đại hóa sử học Việt Nam thế kỷ XX.

Các tham luận trong phiên thứ hai đã tiếp cận chủ đề hiện đại hóa từ nhiều góc độ khác nhau như ngoại giao, giáo dục, tư tưởng, văn minh và sử học. Từ những nỗ lực thích ứng của triều Nguyễn trước trật tự quốc tế mới, vai trò của Đại học Đông Dương trong quá trình chuyển giao tri thức Đông - Tây, đến những diễn ngôn về văn minh và các mô hình hiện đại hóa ở Việt Nam thế kỷ XX, các báo cáo đã cho thấy tính đa dạng của những con đường phát triển và sự chủ động của người Việt Nam trong quá trình tiếp nhận, chọn lọc và tái cấu trúc các giá trị ngoại lai. Qua đó, phiên thảo luận góp phần làm nổi bật những tương tác phức hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa yếu tố bản địa và toàn cầu trong tiến trình hiện đại hóa của Việt Nam và khu vực Đông Á.

3. Phiên thảo luận: Những trao đổi học thuật đa chiều

Sau hai phiên trình bày, Hội thảo bước vào phiên thảo luận chung với sự tham gia của các diễn giả, nhà khoa học và đại biểu tham dự.

Phiên thảo luận diễn ra sôi nổi với nhiều ý kiến trao đổi học thuật sâu sắc của GS.TS. Lâm Thị Mỹ Dung, PGS.TS. Nguyễn Tuấn Cường, TS. Hồ Thành Tâm cùng các nhà khoa học và đại biểu tham dự Hội thảo. Các ý kiến tập trung vào nhiều vấn đề như cách tiếp cận nghiên cứu quan hệ Đông - Tây từ góc nhìn liên ngành; vai trò của các mạng lưới giao lưu kinh tế, văn hóa và tri thức trong lịch sử khu vực; những biểu hiện đa dạng của tiến trình hiện đại hóa ở Việt Nam và Đông Á; cũng như các vấn đề liên quan đến bản sắc văn hóa, giáo dục, sử học và di sản trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.

Nhiều ý kiến nhấn mạnh rằng quan hệ Đông - Tây cần được nhìn nhận như một quá trình tương tác, tiếp biến và đồng sáng tạo diễn ra liên tục trong lịch sử, thay vì chỉ là sự đối lập đơn thuần giữa hai không gian văn hóa. Đây cũng là một trong những hướng tiếp cận đang ngày càng được quan tâm trong các nghiên cứu quốc tế về lịch sử kết nối, lịch sử toàn cầu và lịch sử giao lưu văn minh.

4. Kỷ yếu Hội thảo với 22 tham luận khoa học

Bên cạnh 10 báo cáo được trình bày trực tiếp tại Hội thảo, Ban Tổ chức đã xuất bản Kỷ yếu Hội thảo quốc tế “Quan hệ Đông - Tây trong tiến trình hiện đại hóa” gồm 22 tham luận toàn văn của các học giả Việt Nam và Trung Quốc.

Các nghiên cứu trong kỷ yếu mở rộng phạm vi khảo sát từ lịch sử giao thương, ngoại giao, giáo dục, tư tưởng, sử học đến các vấn đề kinh tế, đầu tư, y tế, di sản văn hóa và bản sắc văn minh đương đại. Nhiều chủ đề mới được đặt ra như hiện đại hóa ngành mỏ Bắc Kỳ dưới thời thuộc địa, mô hình đa nguyên y tế ở Việt Nam giai đoạn 1945-1954, quản lý di sản văn hóa trong bối cảnh giao lưu Đông - Tây, đầu tư trực tiếp của Trung Quốc vào Việt Nam hay hình tượng người Việt Nam trong điện ảnh phương Tây từ góc nhìn hậu thực dân.

5. Những gợi mở từ nghiên cứu quan hệ Đông - Tây trong bối cảnh hiện nay

Tổng kết nội dung Hội thảo, GS.TS. Nguyễn Văn Kim đánh giá cao chất lượng khoa học của các tham luận và tinh thần trao đổi học thuật cởi mở giữa các nhà nghiên cứu Việt Nam và Trung Quốc. Theo GS.TS. Nguyễn Văn Kim, các nghiên cứu được trình bày tại Hội thảo đã phản ánh rõ xu hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu quan hệ Đông - Tây, trong đó nhấn mạnh tính tương tác, tiếp biến và chủ động lựa chọn của các quốc gia, cộng đồng trong quá trình tiếp xúc với các nền văn minh khác.

Từ những trường hợp nghiên cứu cụ thể về giao thương, ngoại giao, giáo dục, tư tưởng, sử học và văn hóa, Hội thảo cho thấy hiện đại hóa không phải là một quá trình đơn tuyến hay một mô hình phát triển duy nhất. Kinh nghiệm lịch sử của Việt Nam và các quốc gia Đông Á phản ánh sự đa dạng của các con đường hiện đại hóa, được định hình bởi điều kiện lịch sử, truyền thống văn hóa và bối cảnh quốc tế của từng quốc gia.

GS.TS. Nguyễn Văn Kim nhấn mạnh rằng việc nghiên cứu quan hệ Đông - Tây không chỉ giúp nhận thức sâu sắc hơn về lịch sử khu vực mà còn góp phần lý giải nhiều vấn đề của thế giới đương đại như hội nhập quốc tế, giao lưu văn hóa, bảo tồn bản sắc và phát triển bền vững. Đồng thời, những kết quả của Hội thảo tiếp tục khẳng định tiềm năng của các nghiên cứu liên ngành, xuyên quốc gia và sự cần thiết của việc tăng cường hợp tác học thuật giữa các cơ sở nghiên cứu của Việt Nam và quốc tế.

Với vai trò là đơn vị đầu mối chuyên môn và tổ chức, Khoa Lịch sử và Văn hóa đã góp phần quan trọng vào thành công của Hội thảo, đồng thời tiếp tục khẳng định vị thế của mình trong hoạt động nghiên cứu và hợp tác học thuật quốc tế. Hội thảo không chỉ tạo diễn đàn trao đổi học thuật chất lượng cao mà còn mở ra nhiều triển vọng hợp tác nghiên cứu giữa Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội với Đại học Sư phạm Hoa Đông và các đối tác quốc tế trong thời gian tới.

Một số hình ảnh tại Hội thảo: