Cao Xuân Dục với " Viêm giao trưng cổ ký" (PGS.TS Nguyễn Hải Kế)

CAO XUÂN DỤC VỚI “VIÊM GIAO TRƯNG CỔ KÝ”

PGS.TSKH. Nguyễn Hải Kế

 1. Trong lời tựa, Cao Xuân Dục, tác giả Viêm Giao trưng cổ ký (cuốn sách chữ Hán hoàn thành năm 1900, hiện mang ký hiệu HM. 2332 tại Thư viện Hiệp hội Á châu - Societe asiatique Cộng hòa Pháp, đã được Nguyễn Văn Nguyên dịch, giới thiệu, công bố năm 2010) viết: “Nước Việt ta... đến nay đã trải qua hàng trăm ngàn năm. Trong suốt thời gian đó, đã có muôn vàn chuyện kỳ thú về đất về quỷ thần, nhân vật, nhiều điều không thể đếm kể xiết. Những chuyện đó, kẻ làm quan hèn mọn này, mỗi khi đi ra ngoài bắt gặp đều có ghi chép, hiếm nỗi chưa biên tập lại thành sách, âu cũng là một thiếu sót. Những sự kiện thông thường được chép lại trong kinh sử là nhằm duy trì giáo hóa ở đời trong khi những sự tích lạ kể trong truyện ký được tập hợp lại để mở rộng sự hiểu biết. Nhưng cứ để như thế mà tín truyền tín, nghi truyền nghi, sách chép những sự việc quái dị cùng tồn tại lẫn lộn với những ghi lại sự việc có thực, điều đó làm mất đi sự sâu rộng của các kiến thức thu lượm”.

Đặc biệt, Cao Xuân Dục cho biết là có một người “sinh trưởng ở phương Tây. Phải nói là một nhân tài uyên bác của một sứ sở uyên bác, nhiều lần vâng mênh đi sứ nước ta... dấu chân lưu lại khắp chốn núi sông” nước Việt Nam, mà “mỗi lần Ngài đi xe tới bản quán, thường luôn nhắc nhở đến chuyện sưu tầm và bảo tồn vốn cổ” - ấy là Léon Jules Pol Boulloche (1855-19...) đang đảm nhận quyền lực cao nhất của Pháp ở Việt Nam - Khâm sứ Trung Kỳ (1898-1900), nên Cao Xuân Dục “bèn đem các tài liệu ra biên tập lại, chia thành từng tỉnh, sắp xếp theo từng loại, đặt nhan đề là Viêm Giao trưng cổ ký để làm tài liệu tham khảo cho các bậc quân tử uyên bác bước đầu tìm hiểu về cổ tích nước ta”.

Cao Xuân Dục đã đưa ra phàm lệ với 4 điểm cơ bản khi viết cuốn sách này:

1/ Địa thế nước ta một dải kéo dài theo dãy núi và giáp biển, phàm khắp các núi cao, sông lớn, trong đó nơi nơi đều có những thắng cảnh đẹp không thể kể hết ra được. Trong sách chỉ trích nêu những di tích cổ xưa và kỳ lạ mà thôi”.

2/ Các địa phương và bên ngoài Kinh đô (Huế) đều có dựng những đền, miếu đựơc thờ phụng theo nghi thức nhà nước như miếu thờ (Xã tắc, miếu thờ sông núi, Văn miếu, Võ miếu, miếu Hội đồng...) chỉ nêu ở kinh đô mà thôi, còn ở các tỉnh thì không nên nêu ra nữa để tránh rườm rà.

3/ Tục nước ta coi trọng viêc tế tự thờ phụng Thần Phật nên các địa phương sở tại đều có những đền, miếu. Ở đây chỉ nêu:

+ Những di tích cổ xưa, có sự linh thiêng kỳ dị,

 + hoặc tuy không có gì đặc biệt để lưu truyền nhưng lại có liên quan tới việc tạo dựng của Tiền triều,

+ hoặc là nơi từng được đế vương các triều đại lui tới thăm viếng, ban tặng biển ngạch hay lưu thơ đề vịnh.

 Những di tích còn lại thì xem ở các sách khác.

4/ Đối với các di tích cổ của Tiền triều, bất kể là của tộc Kinh hay thiểu số, so sự tích kỳ dị hay không thì đều nêu ra đầy đủ để bảo toàn vốn cổ

2. Lần đọc Viêm Giao trưng cổ ký, thu hoạch sơ bộ của chúng tôi là:

2.1. Toàn bộ lý do và cách thức biên soạn trên, đã thể hiện qua bản chép tay 84 tờ giấy dó, trong đó “trưng cổ” của đất Viêm Giao đến thời chuyển giao giữa thế kỷ XIX sang XX được sắp xếp, thể hiện thành các loại sau:

Như vậy, mặc dầu một đất nước có “muôn vàn chuyện kỳ thú về đất quỷ thần, nhân vật ...” nhưng để “trưng cổ ký” của đất Viêm Giao năm đó, sách chỉ chép ra:

+ 27 đơn vị hành chính (bao gồm kinh thành Huế thuộc Thừa Thiên và 26 tỉnh mà không ghi chép phần Lục tỉnh từ Biên Hòa, Gia Định, Định Tường, Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên [1], với 6 mục cơ bản là: Cổ tích, núi sông, lăng tẩm- mộ, điện, đàn - đền - miếu, chùa quán.

+ Trong đó phần đàn, đền, miều có trong 27 đơn vị hành chính, rồi cổ tich, chùa tháp,núi sông, ít nhất là 6 điện chỉ ghi ở kinh thành Huế.

+ Ngoài Thừa Thiên có nhiều lăng mộ nhất 24, còn lại chỉ có 7 tỉnh có ghi lăng mộ là Bắc Ninh, Hưng Yên, Hà Nội, Sơn Tây, Ninh Bình, Thanh Hóa, Quang Nam.

+ Tỉnh Thái Bình chỉ có 1 mục Đền miếu, nói cách khác là Thái Bình không có 5 mục cổ tich, núi sông, chùa tháp, lăng - mô, điện

3. Cao Xuân Dục đã tuân thủ, nhất quán các phàm lệ khi biên soạn

* Với phàm lệ đầu tiên. Đúng là, Địa thế nước ta một dải kéo dài theo dãy núi và giáp biển, phàm khắp các núi cao, sông lớn, trong đó nơi nơi đều có những thắng cảnh đẹp không thể kể hết ra được. Trong sách chỉ trích “nêu những di tích cổ xưa và kỳ lạ mà thôi”, chẳng hạn:

Chú thích 1. Những di tich cổ xưa và kỳ lạ (qua mục Cổ tích của Viêm Giao trưng cổ ký)

* Với Phàm lệ (hay nguyên tắc) thứ 2: đúng là dưới thời Nguyễn, ở các tỉnh, đạo, dù các đàn xã tắc, tiên nông,… phụng thờ theo nghi thức quốc gia đều đã được thông nhất xây dựng – như là một thể thức chung, nhất thế hóa tín ngưỡng, tư tưởng được xây dựng suốt triều Nguyễn (xem chú thích 2.), nhưng “để tránh rườm rà”, Viêm giao trưng cổ ký đã không ghi mà chỉ nêu ở kinh đô nên Thừa Thiên - kinh đô Huế với 16 đàn, đền miếu như đàn Nam Giáo, đàn Xã Tắc, đàn Tiên Nông, các miếu: Lịch đại đế vương, Văn miếu, Võ miếu, miếu Đô thành hoàng, miếu thờ Quốc vuơng Chiêm Thành, thờ Nam Hải Long vương, miếu Quan công.

Chú thích 2. Các đền Xã tắc, Tiên Nông, Thành Hoàng, Hội Đông... ở Bắc Kỳ, Trung Kỳ

(Nguồn: Đại Nam nhất thống chí[2])

Với Nguyên tắc thứ 3: Có một thực tế như Cao Xuân Dục chỉ ra Tục nước ta coi trọng viêc tế tự thờ phụng Thần Phật nên các địa phương sở tá đều có những đền, miếu. Nhưng ông chỉ ghi trong Viêm Giao trưng cổ ký:

+ Những di tích cổ xưa, có sự linh thiêng kỳ dị,

 + hoặc tuy không có gì đặc biệt để lưu truyền nhưng lại có liên quan tới việc tạo dựng của Tiền triều,

+ hoặc là nơi từng được đế vương các triều đại lui tới thăm viếng, ban tặng biển ngạch hay lưu thơ đề vịnh.

Những di tích còn lại thì xem ở các sách khác

Số các đến thờ, đến miếu các địa phương thỏa mãn những tiêu chí trên chiếm số lượng tuyệt đối lớn nhất trong Viêm giao trưng cổ ký, nhưng rõ ràng là vẫn ít hơn rất nhiều so với những đến miếu chùa quán ở Bắc Kỳ, Trung Kỳ đến lúc đó. Bản thảo Đại Nam nhất thống chí - khởi soan đời Tự Đức từ sau 1859, cũng có mục đền miếu chùa quán tương tự, cho thấy rõ điều này.

Cho đến năm 1900, sau mấy chục năm sau khi rời quê hương đi thi đỗ, rồi làm quan, kinh qua các địa phương Hà Nội (1883), Bố chánh Hà Nội (1884), Tuần phủ Hưng Yên (1889), Tổng đốc Sơn Tây - Hưng Hóa - Tuyên Quang (1889), Khâm sai Chủ khảo trường thi Hương Hà Nam (1894), Tổng đốc Định Ninh (1896), nhưng dù là quê hương, hay là nơi am tường hơn cả thì ông vẫn theo tiêu chí này. Chẳng hạn, ngay ở quê hương “chôn rau cắt rốn” Nghệ An (xem Chú thích 3):

Chú thích 3: Đền miếu, chùa quán trong Viêm Giao trưng cổ ký so với Đại Nam nhất thống chí

* Có trong cả hai cuốn

- Chỉ có trong Đại Nam nhất thống chí

Đại Nam nhất thống chí ghi 13 đền (Uy Minh Vương, Độc Lôi, đền Cờn, Liễu Hạnh Công chúa, Cao Vương, Thống Chính, Nguyễn Quận Công, Bùi Ngự sử, Linh Cảm), 14 chùa ( Bột Đà, Hương Lâm, Đại Tuệ, Yên Quốc, Linh Vân, Lữ Sơn, Hương Tích, Thiên Tượng, Chùa núi Nghèn, Phan Ngoại, Tàng Sơn, Hoa Tàng, Am Dung, Kim Liên), nhưng Viêm Giao trưng cổ ký chỉ ghi 6 đền miều, 1 chùa An Quốc (còn 2 chùa thuộc Hà Tĩnh). Như vậy, số lượng chùa quán, đền miều chỉ bằng 7/27, tức là gần ¼ số lương chùa quán của Đại Nam nhất thống chí.

Lưu ý là vùng Hà Nội thời ấy, nơi ông đã từng làm tri phủ phủ Ứng Hòa (1883) rồi Bố Chánh (1884), là tỉnh mà 2 sách... lại có trạng ngược lại có số lượng cổ tích, đền miều, chùa quán ghi trùng nhau giữa hai bộ sách này, hơn thế số lượng trong khi chỉ 5 di tích không có trong Viêm Giao trưng cổ ký thì Đại Nam nhất thống chí lại không có 11 di tích chép trong sách của Cao Xuân Dục (Xem Chú thích 4). Số các di tich nhiều hơn này đều đáp ứng tiêu chí biên soạn đưa ra.

Chú thích 4. Các cổ tích, miếu, đền, chùa quán, lăng mộ ở tỉnh Hà Nội (so sánh giữa Viêm Giao trưng cổ ký với Đại Nam nhất thống chí)

 Với các điạ phương khác, kiểm tra thấy các ghi chú trong phàm lệ 3 đều thoả mãn khi ghi vào Viêm Giao trưng cổ ký, chẳng hạn với các tỉnh Nam Trung Kỳ:

Và, cũng phải viết thêm rằng, có 4 ngôi chùa sau đây, Cao Xuân Dục không giải thích gì thêm, như vượt qua tiêu chí của phàm lệ.

Hai chùa Vạn Triều, Địa Linh trong Đại Nam nhất thống chi đã ghi rõ hơn. Còn chùa Ngạn Sơn, chùa Thắng Lãm, cả 2 sách đều ghi tương tự. Lần theo mục Núi sông của Đại Nam nhất thống chí, thì:

Chùa Ngạn Sơn, trong mục núi Nghèn (tên nôm của Ngạn Sơn ) ghi rõ: “Trên núi có chùa, trước kia có tháp, không rõ dựng từ đời nào. Mùa hè năm Cảnh Hưng thứ 35, một đêm trống canh 5, sắc trời quang đãng, chợt có một đám mây đen từ phía tây bắc nổi lên, tháp ấy tự nhiên đổ” (Sđd, Tập II, tr. 92).

Núi Bát Cảnh của Kim Bảng: “có 99 ngọn quanh co mấy dặm, núi non cao dốc, một dòng nước quanh co, 8 ngọn có tiếng là Thắng Lãm, Vân Mông, Tượng Sơn, Bồng Sơn, Bà Sơn, Cao Sơn, Linh Sơn, Tam Giáo. Trên núi có chùa Vân Mộng, Thắng Lãm. Cổ nhân thấy non nước ở đây giống Tiêu Tương, nên gọi núi Tiêu Tương, cũng gọi núi Bát Cảnh. Đời Lê dựng hành cung cho vua du ngoạn, Bên núi có dòng sâu gọi là “Thuỷ sông”, có hố đá như giếng, sâu đến không cùng (Sđd. Tập III, tr. 182).

Như vậy, cả 4 ngôi chùa này đều thoả mãn tiêu chí xếp vào mục chùa quán của Cao Xuân Dục.

Có điều dễ nhận ra là các phàm lệ 1 “dù sông núi hay cảnh dẹp núi sông không kể ra hết được, nhưng “chỉ nêu những di tích cổ xưa và kỳ lạ”, có điểm tương đương với phàm lệ 3 “đền miều, chùa quán nhiều “nhưng chỉ nêu di tích cổ xưa có linh thiêng kỳ dị”, hoặc phàm lệ 2 “để tránh rườm rà” chỉ ghi các đền theo nghi thức quốc gia ở kinh đô Huế đã được tuân thủ nghiêm và... đã giảm số lượng các cổ tích đi rất nhiều. Về mặt này Viêm Giao như là rút gọn so với Đại Nam nhất thống chí [3].

* Ngược lại với các phàm lệ trên, phàm lệ cuối cùng thì “các di tích cổ của Tiền triều, bất kể là của tộc Kinh hay thiểu số, so sự tích kỳ dị hay không thì đều nêu ra đầy đủ để bảo toàn vốn cổ”. Điều này thể hiện rõ qua:

Thứ nhất: Các chú thích 1, 2, 3 ở trên cùng cho thấy: Các di tích của các triều đại từ thời đại Hùng Vương, An Dương Vương của phía Bắc, hay các tháp cổ, thành cổ, đô cổ của Chăm ở các tỉnh Nam Trung Kỳ... hầu như không bỏ sót với thông tin đến cuối thế kỷ XIX.

Thứ hai: Có những di tích vì tiêu chí này được bổ sung nhiều hơn so với Đại Nam nhất thống chí. Chẳng hạn với Núi Thạch Bích (Đá Vách), Quảng Nam. Sách Đại Nam nhất thống chí, chép:

Núi Thạch Bích (Đá Vách) cách huyện Chương Nghĩa 21 dặm về phía Tây, thế núi sừng sững, vách núi dộc đứng. cây cỏ um tùm, không ai đẵn hái. Sương mai tím biếc, đỏ lựng sáng chiều. Tà dương soi rọi thì núi non rực rỡ như ánh sao. Trong mười cảnh đẹp của Quảng Ngãi của Nguyễn Cư Trinh ,thì có một cảnh gọi là có cảnh được gọi là “Thạch Bích tà dương” tức là núi này, Xưa kia sào huyệt ác man ở đây, hồi đầu bản triều đặt sáu đạo quân để phòng ngự, Đời Gia Long đắp lũy dài, đóng quân phòng phủ”[4].

Sách Viêm Giao trưng cổ ký của Cao Xuân Dục, chép:

Núi Thạch Bích ở ngoài Trường lũy, phía tây huyện Bình Sơn. Núi cao chất ngất, cây cỏ um tùm hoang sơ, chưa từng có tiều phu đến đốn chặt. Dưới ánh nắng chiều chiếu xiên, cả sườn núi toàn vách đá lấp lánh sáng như sao. Con đường dưới chân núi nhỏ hẹp đi về phía tây thông tới các sách người Man ở Minh Long, Tử Tuyền, vô cùng chon von hiểm trở. Bọn trộm cướp, thổ phỉ người Man thường đi trên con đường ấy qua núi mà xuống xuôi. Đằng sau lũy có hai đỉnh núi Tập Lĩnh và Hoàng Trung. Trong mười cảnh đẹp của Quảng Ngãi có cảnh được gọi là “Thạch Bích tà dương” (Nắng tà Thạch Bích), đó chính là nơi này.

Xét: Có hai núi cùng tên là Thạch Bích. Các bậc cố lão truyền lại rằng, vào đầu đời Gia Long, Tả quân Lê Văn Duyệt đánh giặc Man đi qua một quả núi cũng mang tên Thạch Bích ở phía tây hai sách người Man là Minh Long và Tử Truyền, tiêu diệt được những sách Man đó xong, theo hướng tây bắc từ Trường lũy, đi ngược lên một ngày đường là tới sào huyệt của bọn ác man. Lại có một núi nữa ở bên ngoài lũy thuộc huyện Mộ Đức, cách khoảng một ngày đường, có điều núi này có phần thấp hơn.

Thứ ba: các lăng mộ của các chúa Nguyễn, đến vua Tự Đức không chỉ được ghi đầy đủ hơn mà còn tăng nhiều thông tin hơn. Đại Nam nhất thống chí không ghi lăng Tự Đức, và chỉ có thông tin lăng nào có đủ hết các thông tin chính dưới đây (xem Chú thích 5).

Chú thích 5. Những thông tin về lăng mộ chúa, vua Nguyễn

4. Xin nhắc lại Cụ Cao Xuân Dục tự thán ngay từ đầu trong lời tựa “Nước Việt ta... đến nay đã trải qua hàng trăm ngàn năm. Trong suốt thời gian đó, đã có muôn vàn chuyện kỳ thú về đất về quỷ thần, nhân vật, nhiều điều không thể đếm kể xiết. Những chuyện đó, kẻ làm quan hèn mọn này, mỗi khi đi ra ngoài bắt gặp đều có ghi chép, hiếm nỗi chưa biên tập lại thành sách, âu cũng là một thiếu sót”. Và Nguyễn Văn Nguyên khi giới thiệu : “Viêm Giao trưng cổ ký là một tập hợp những ghi chép của Cao Xuân Dục về các di tích ở cổ đô và các tỉnh trong cả nước... là những điều tai nghe mắt thấy được ông ghi chép lại trong các chuyến đi công cán ở các địa phương”. Nhưng “Viêm Giao trưng cổ ký” lại không đồ sộ so với vốn kho học Long Cương của Cụ!

Tất cả các phàm lệ biên soạn cụ nêu ra đều được tuân thủ “tránh rườm rà”, “còn lại xem sách khác” để cho nhanh với những “bậc quân tử uyên bác” như kiểu Khâm sứ Trung Kỳ “thường luôn nhắc nhở” hay còn việc chưng cất những di tích cổ xưa kỳ lạ, linh thiêng, của di sản văn hóa nước Việt Nam còn ẩn tàng điều gì?

Không nên quên rằng: Cuốn sách được hoàn thành vào năm mở đầu thế kỷ XX (năm 1900), tức là 24 năm sau khi Cao Xuân Dục đỗ Cử nhân[5], đã kinh qua làm quan Huế và nhiều địa phương[6], và đã từng viết sau các bộ: Ðại Nam thực lục (ghi sử 1883-1888), Quốc triều sử toát yếu (ghi sử từ Nguyễn Kim đến 1886) và đương thời lại được viên Thống sứ Trung Kỳ hơn một lần nhắc nhở...

Cao Xuân Dục kính cẩn đề tựa cuốn sách này vào đúng ngày rằm tháng giêng năm Thành Thái thứ 12 (1900) thì cuối năm đó, chính ông với cương vị là Phó Tổng tài Quốc sử quán (từ năm 1898) đã chép bộ Đại Nam thực lục “kính chép từ năm Tự Đức thứ 36 (1883) Quý Mùi đến năm Thành Thái thứ 9, Đinh Dậu (1897)”.

Đó là những tháng năm bi tráng bậc nhất của lịch sử Đại Nam cuối thế kỷ XIX, về cơ bản cả nước Việt Nam đã vào tay Pháp, chính quyền Huế thực chất đã trở thành đại lý của Pháp mang khuôn mặt Việt, khi chính quyền Phú Xuân đã trở thành đại lý của chính quyền Pháp mang khuôn mặt Việt.

Thì Cao Xuân Dục – vị tổng tài của những trang sử cuối cùng của triều đình Nguyễn vẫn dành đệ ngũ kỷ - trong tình cảnh kinh thành giờ phút lâm nguy “Đương lúc xa giá nhà vua đã đi rồi. Quân Pháp lên kỳ đài treo hiệu cờ tam tài, súng bắn còn ầm vang. Quan lại nhân dân giành nhau tìm cửa chạy ra giày xéo lên nhau, chết và bị thương rất nhiều. Quân Pháp đốt 2 bộ Lại và Binh (nguyên là nơi Văn Tường và Thuyết ở) thuốc đạn, khí giới các dinh trại bốc lên xông trời 2 ngày đêm không tắt” để làm chói sáng lên Hàm Nghi đế.

Khi mở Viêm Giao trưng cổ ký, trăn trở trước những ghi chép của ông, đặt trong đường quan trường cuối XIX, đầu XX... và đặt trong di sản tàng thư và trước tác đồ sộ bậc nhất trong những trí thức Nho học Vịệt Nam thời đại ông, chúng tôi như thấy qua những trang viết của ông gửi lại một tấm lòng, thể hiện một sự lựa chọn, một cách ứng sử của một đại trí thức trong hoàn cảnh đương thời, mang nặng lòng với giang sơn nướcViệt, và đặt tên giản dị cho bài viết của chúng tôi giản dị là: Cao Xuân Dục qua Viêm Giao trưng cổ ký.

 Hà Nội, tháng 11/2012